Phần 2: Con đường đế chế của Hoa Kỳ
Khác với La Mã cổ đại, Hoa Kỳ không chuyển từ cộng hòa sang đế chế thông qua một cuộc nội chiến kết liễu trật tự cũ hay một hành động xưng đế mang tính biểu tượng. Quá trình chuyển đổi của Hoa Kỳ diễn ra dưới hình thức hiện đại hơn, tinh vi hơn, nhưng không kém phần căn bản: đế chế không xuất hiện như một danh xưng, mà như một chức năng quyền lực.
Trong bối cảnh thế giới hiện đại, “đế chế” không nhất thiết đồng nghĩa với việc xóa bỏ thể chế cộng hòa hay thiết lập một hoàng đế. Thay vào đó, nó được nhận diện qua ba đặc trưng cốt lõi:
(1) phạm vi quyền lực vượt ra ngoài không gian quốc gia;
(2) năng lực định hình trật tự chính trị – kinh tế của các chủ thể khác;
(3) sự chuyển dịch ưu tiên từ phúc lợi công dân sang duy trì trật tự và cam kết bên ngoài.
Theo nghĩa đó, con đường từ cộng hòa đến đế chế của Hoa Kỳ là một sự chuyển hóa chức năng, không phải một sự đoạn tuyệt thể chế.
1. Học thuyết Monroe: khởi điểm của tư duy đế chế không gian
Học thuyết Monroe (1823) đánh dấu bước đầu tiên trong việc Hoa Kỳ tự xác lập một không gian quyền lực vượt khỏi chủ quyền quốc gia trực tiếp. Dù được trình bày như một tuyên bố phòng vệ chống can thiệp châu Âu, học thuyết này đã đặt nền móng cho một nguyên tắc mang tính đế chế: Hoa Kỳ có quyền xác định và bảo vệ trật tự chính trị trong một không gian địa lý rộng lớn hơn chính mình.
Ở giai đoạn này, Hoa Kỳ vẫn là một nền cộng hòa theo nghĩa cổ điển; tuy nhiên, tương tự như La Mã thời kỳ tiền Sulla, chuẩn mực đã bắt đầu dịch chuyển. Cộng hòa không còn chỉ tự vệ, mà bắt đầu phân định phạm vi quyền lực hợp pháp của người khác.
2. Kế hoạch Marshall: từ ảnh hưởng khu vực đến quản trị trật tự
Sau Thế chiến II, Kế hoạch Marshall đưa Hoa Kỳ vượt qua ngưỡng ảnh hưởng khu vực để bước vào vai trò kiến trúc sư của trật tự quốc tế. Không chỉ tái thiết kinh tế châu Âu, Hoa Kỳ còn gắn tái thiết với các điều kiện thể chế, chính trị và chiến lược.
Điểm cần nhấn mạnh ở đây là: Hoa Kỳ không cai trị trực tiếp, nhưng lại quy định khung vận hành. Đây chính là hình thức đế chế hiện đại: kiểm soát thông qua luật lệ, tài chính, chuẩn mực và mạng lưới đồng minh, chứ không qua thống trị lãnh thổ. Tương tự như Liên minh Tam hùng ở La Mã, quyền lực thực chất vận hành ngoài các thiết chế được tuyên xưng là “cộng hòa”, dù hình thức cộng hòa vẫn được duy trì.
3. Hậu Chiến tranh Lạnh: khoảnh khắc đế chế hoàn chỉnh
Bước ngoặt mang tính quyết định không nằm ở Monroe hay Marshall, mà ở sự kết thúc Chiến tranh Lạnh. Khi đối trọng chiến lược biến mất, Hoa Kỳ trở thành đế chế duy nhất có khả năng toàn cầu, cả về quân sự, tài chính, công nghệ và thể chế.
Từ thời điểm này, Hoa Kỳ không chỉ có khả năng hành động như một đế chế, mà bị cấu trúc hệ thống buộc phải làm như vậy: duy trì an ninh toàn cầu, bảo vệ tuyến thương mại, can thiệp khủng hoảng, áp đặt trừng phạt, và định hình luật chơi. Cũng như La Mã sau Sulla, vấn đề không còn là “có nên trở thành đế chế hay không”, mà là: ai sẽ quản trị quyền lực đế chế đó, và bằng cơ chế nào.
4. Thế kỷ XXI: đế chế và hiện tượng “quá tải”
Sự kiện 11/9 và “Cuộc chiến chống Khủng bố” không tạo ra đế chế Hoa Kỳ, mà làm lộ rõ bản chất đế chế đã hình thành. Các cuộc chiến kéo dài tại Afghanistan và Iraq cho thấy đặc trưng cổ điển của mọi đế chế:
- – cam kết quân sự không hồi kết,
- – chi phí vượt xa lợi ích,
- – và sự xói mòn dần ưu tiên đối nội.
Ở đây, “quá tải đế quốc” không phải là thất bại nhất thời, mà là hệ quả logic của việc một nền cộng hòa gánh lấy chức năng đế chế trong một thế giới toàn cầu hóa.
Theo dõi phần tiếp theo tại trang : hoanghoacuong.com
