Thẩm quyền của Tòa án New York: Công lý hay sự áp đặt pháp lý?

Vào ngày 5/1/2026, thế giới chứng kiến một cảnh tượng chưa từng có: Một đương kim Tổng thống bị áp giải tới tòa án liên bang tại Manhattan. Câu hỏi cốt lõi không còn là ông Maduro có tội hay không, mà là: Liệu một tòa án quốc gia có quyền xét xử lãnh đạo của một quốc gia chủ quyền khác? Đây là cuộc chiến giữa hai hệ thống lý luận pháp lý hoàn toàn đối lập.

1. Quyền miễn trừ nguyên thủ (Head-of-State Immunity)

Theo tập quán quốc tế lâu đời, các nguyên thủ quốc gia đương nhiệm được hưởng quyền miễn trừ xét xử hình sự tuyệt đối tại tòa án nước ngoài (immunity ratione personae). Nguyên tắc này nhằm đảm bảo các nhà lãnh đạo có thể thực hiện chức trách quốc tế mà không sợ bị trả đũa chính trị.

• Lập luận phản đối phiên tòa: Các luật sư bào chữa và nhiều chuyên gia luật quốc tế (như Giáo sư Adil Haque) cho rằng việc bắt giữ và xét xử ông Maduro vi phạm trắng trợn Hiến chương Liên Hợp Quốc. Ngay cả khi Mỹ không công nhận tính chính danh của ông Maduro, thực tế ông vẫn là người điều hành bộ máy nhà nước Venezuela.

2. Lập luận của Mỹ: Ngoại lệ và Tính chính danh

Bộ Tư pháp Mỹ (DOJ) xây dựng hồ sơ dựa trên hai cột trụ pháp lý cực kỳ cứng rắn để vượt qua rào cản miễn trừ:

• Không công nhận tư cách: Chính phủ Mỹ duy trì quan điểm rằng ông Maduro không phải là tổng thống hợp pháp kể từ cuộc bầu cử năm 2018 và các diễn biến sau đó. Nếu không được công nhận là nguyên thủ, quyền miễn trừ đương nhiên bị bác bỏ.
• Tội phạm xuyên quốc gia: Mỹ cáo buộc các hành vi của ông Maduro (buôn lậu ma túy, khủng bố) là "hành vi cá nhân" phục vụ lợi ích riêng, không phải "hành vi công vụ" của một quốc gia. Theo Đạo luật Miễn trừ Chủ quyền nước ngoài (FSIA) và các án lệ liên quan, quyền miễn trừ không bảo vệ các hành vi tội phạm cá nhân gây hại trực tiếp đến an ninh nước Mỹ.

"Tòa án không xét xử một Tổng thống; chúng tôi xét xử một cá nhân bị cáo buộc đứng đầu một tổ chức tội phạm xuyên quốc gia sử dụng vỏ bọc nhà nước."
— Quan điểm từ phía công tố viên Quận Nam New York.

3. Tiền lệ Manuel Noriega và bóng ma quá khứ

Lịch sử từng ghi nhận trường hợp Manuel Noriega của Panama bị Mỹ bắt giữ năm 1989 và đưa về Florida xét xử. Tuy nhiên, bối cảnh năm 2026 phức tạp hơn nhiều. Venezuela có sự ủng hộ mạnh mẽ từ các đối trọng toàn cầu như Nga và Trung Quốc.

Việc tòa án New York tiếp tục phiên tòa sẽ tạo ra một tiền lệ pháp lý nguy hiểm: Bất kỳ quốc gia nào có đủ sức mạnh quân sự cũng có thể ban hành trát bắt giữ và xét xử lãnh đạo của nước khác dựa trên luật lệ của riêng mình. Điều này đe dọa làm sụp đổ hoàn toàn nền tảng ngoại giao dựa trên sự tôn trọng chủ quyền lẫn nhau.

Trong lý thuyết về dân chủ, quyền lực tối cao thuộc về nhân dân. Tuy nhiên, trong thực tế quan hệ quốc tế năm 2026, tính chính danh của một nhà lãnh đạo không chỉ được quyết định tại hòm phiếu ở Caracas mà còn được định đoạt bởi sự thừa nhận của các cường quốc. Việc Mỹ bắt giữ và xét xử ông Maduro dựa trên một tiền đề gây tranh cãi: Quyền không công nhận (Non-recognition).

4. Tại sao một quốc gia có quyền "không công nhận" lãnh đạo nước khác?

Theo luật pháp quốc tế, việc công nhận một chính phủ là một hành vi chính trị đơn phương. Không có một cơ quan trung ương toàn cầu nào bắt buộc nước A phải công nhận lãnh đạo nước B.

• Học thuyết Hiệu quả (Effectiveness Doctrine): Đa số các nước công nhận người thực tế đang nắm quyền điều hành đất nước.
• Học thuyết Chính danh (Legitimacy Doctrine): Mỹ và nhiều nước phương Tây áp dụng tiêu chuẩn này. Họ lập luận rằng nếu một cuộc bầu cử vi phạm các tiêu chuẩn tự do và công bằng (như cáo buộc về cuộc bầu cử năm 2018 và 2024 tại Venezuela), thì kết quả đó vô giá trị.

Từ góc nhìn của Washington, khi họ tuyên bố cuộc bầu cử là "gian lận", ông Maduro trong mắt luật pháp Mỹ không còn là Tổng thống, mà chỉ là một cá nhân đang chiếm giữ quyền lực bất hợp pháp. Đây chính là "khe hở" để họ tước bỏ quyền miễn trừ ngoại giao của ông trước tòa án New York.

5. Xung đột trực diện: Ý chí nhân dân vs. Tiêu chuẩn quốc tế

Vấn đề trở nên phức tạp khi đặt câu hỏi: Ai có quyền phán xét một cuộc bầu cử là gian lận?

• Góc nhìn của Venezuela: Chính phủ Maduro lập luận rằng việc Mỹ không công nhận kết quả bầu cử là hành vi can thiệp thô bạo vào nội bộ, vi phạm quyền tự quyết của dân tộc. Theo họ, chỉ có nhân dân Venezuela thông qua các cơ quan hiến pháp của mình mới có quyền xác nhận ai là Tổng thống.
• Góc nhìn của Mỹ: Washington sử dụng các báo cáo từ các tổ chức quốc tế (OAS, EU) làm căn cứ để khẳng định cuộc bầu cử không có tính đại diện. Khi tính chính danh bị bác bỏ, mọi đặc quyền pháp lý quốc tế gắn liền với chức danh Tổng thống đều tan biến.

"Quyền miễn trừ nguyên thủ quốc gia là một tấm khiên bảo vệ chức vụ, không phải bảo vệ cá nhân. Nếu chúng tôi không công nhận cá nhân đó giữ chức vụ đó một cách hợp pháp, tấm khiên sẽ rơi xuống."
— Một chuyên gia pháp lý của Bộ Ngoại giao Mỹ giải thích tại phiên điều trần sơ bộ.

6. Hệ quả: Một thế giới của những "Tổng thống có điều kiện"

Việc đưa ông Maduro ra xét xử tại New York xác lập một tiền lệ đáng lo ngại cho nền ngoại giao toàn cầu. Nó biến việc công nhận ngoại giao thành một vũ khí tư pháp.

Nếu một cường quốc không hài lòng với kết quả bầu cử tại một nước nhỏ hơn, họ có thể đơn giản tuyên bố "không công nhận", sau đó sử dụng các cáo buộc hình sự nội địa để bắt giữ lãnh đạo nước đó. Điều này tạo ra một hệ thống mà tính chính danh của một tổng thống không phụ thuộc vào cử tri của họ, mà phụ thuộc vào việc họ có "được lòng" các trung tâm quyền lực thế giới hay không.

Nhận định thận trọng

Phiên tòa tại New York không chỉ xét xử các tội danh buôn lậu ma túy của ông Maduro, mà thực chất đang xét xử chính khái niệm "Chủ quyền quốc gia" trong kỷ nguyên mới.

Khi các định chế đa phương như Liên Hợp Quốc ngày càng suy yếu trong việc phân xử các tranh chấp về tính chính danh, liệu thế giới có đang tiến tới một trật tự mà ở đó các tòa án quốc gia sẽ thay thế các diễn đàn ngoại giao để định đoạt số phận của các nhà lãnh đạo thế giới? Và nếu vậy, ai sẽ là người bảo vệ lá phiếu của người dân trước sức mạnh của các lệnh trừng phạt và trát hầu tòa xuyên biên giới?

Kết bài: Sự im lặng của Luật pháp quốc tế

Dưới sự chủ trì của Thẩm phán Alvin Hellerstein, phiên tòa tại Manhattan sẽ kéo dài và đầy tranh cãi. Dù kết quả thế nào, nó đã đánh dấu một kỷ nguyên mới của "tư pháp xuyên biên giới".

Liệu thế giới sẽ chấp nhận một trật tự mà ở đó sức mạnh của các bản cáo trạng từ Washington có thể thay thế cho các nghị quyết của Liên Hợp Quốc, hay chúng ta đang chứng kiến sự bắt đầu của một giai đoạn hỗn loạn pháp lý toàn cầu, nơi không một nhà lãnh đạo nào còn cảm thấy an toàn khi bước ra ngoài biên giới?