Bài tổng hợp sự kiện: [Tổng hợp diễn biến chính tại đây]

Dẫn nhập

Cuộc so sánh lịch sử giữa Đế chế La Mã và Hợp chủng quốc Hoa Kỳ không phải là một phép ẩn dụ mang tính thời sự hay một sự gán ghép khiên cưỡng nhằm minh họa cho những lo âu đương đại. Trái lại, đây là một truyền thống phân tích đã tồn tại bền bỉ trong lịch sử tư tưởng chính trị – lịch sử phương Tây, được duy trì bởi nhiều thế hệ học giả khi họ tìm cách hiểu cách thức quyền lực được hình thành, mở rộng, đạt tới đỉnh cao, rồi dần dần tự bào mòn từ bên trong. Chính tính lặp lại có điều kiện của các mô hình này khiến La Mã và Hoa Kỳ thường xuyên được đặt cạnh nhau như hai trường hợp điển hình của quyền lực bá quyền trong hai kỷ nguyên khác nhau.

Mục đích của phần dẫn nhập này không phải là chứng minh rằng Hoa Kỳ “sẽ” đi đến kết cục giống La Mã, cũng không nhằm đưa ra một bản cáo trạng lịch sử về sự suy tàn tất yếu của mọi cường quốc. Tham vọng của nó khiêm tốn hơn nhưng cũng căn bản hơn: xây dựng một khung khái niệm tổng quát cho toàn bộ cuốn sách, trong đó quỹ đạo phát triển của La Mã và Hoa Kỳ được đặt song song theo cùng một mạch lớn – hình thành, bành trướng, đạt đỉnh cao và xuất hiện các dấu hiệu suy thoái – qua đó làm rõ logic nội tại của quyền lực chính trị và những điều kiện lịch sử khiến quyền lực ấy có thể duy trì hoặc tự triệt tiêu.

1. Hình thành: nền tảng cộng hòa và lý tưởng tự hạn chế quyền lực

Điểm xuất phát chung quan trọng nhất của La Mã và Hoa Kỳ không nằm ở sức mạnh quân sự hay tiềm lực kinh tế, mà ở lựa chọn thể chế ban đầu. Cả hai đều hình thành như những nền cộng hòa được xây dựng trên sự nghi ngờ sâu sắc đối với quyền lực tập trung. Đối với La Mã, việc lật đổ chế độ quân chủ và thiết lập nền cộng hòa không chỉ là một biến cố chính trị, mà là một tuyên ngôn về nguyên tắc: quyền lực phải được phân tán, luân chuyển và kiểm soát lẫn nhau. Đối với Hoa Kỳ, kinh nghiệm thuộc địa và cuộc chiến giành độc lập cũng dẫn đến một kết luận tương tự: tự do chính trị chỉ có thể tồn tại nếu quyền lực bị ràng buộc bởi luật pháp và các cơ chế kiểm soát nội tại.

Trong cả hai trường hợp, cộng hòa không chỉ là một cấu trúc pháp lý mà còn là một văn hóa chính trị. Nó dựa trên giả định rằng công dân – dù được định nghĩa theo những tiêu chí rất hạn chế trong từng bối cảnh lịch sử – có trách nhiệm đạo đức đối với đời sống chung, và rằng lợi ích công (res publica) phải được đặt cao hơn tham vọng cá nhân. Chính giả định này cho phép cả La Mã lẫn Hoa Kỳ huy động nguồn lực xã hội một cách hiệu quả trong giai đoạn đầu, khi quy mô lãnh thổ còn hạn chế và sự gắn kết giữa thể chế với cộng đồng chính trị vẫn còn tương đối chặt chẽ.

Tuy nhiên, ngay từ giai đoạn hình thành, mầm mống của căng thẳng đã xuất hiện. Sự bất cân xứng giữa lý tưởng cộng hòa và thực tế phân tầng xã hội, giữa nguyên tắc bình đẳng pháp lý và quyền lực kinh tế – chính trị của các tầng lớp tinh hoa, tạo ra một trạng thái bất ổn tiềm ẩn. Trạng thái này không lập tức phá vỡ hệ thống, nhưng nó định hình cách thức mà cộng hòa vận hành khi đối diện với áp lực mở rộng và tích lũy quyền lực.

2. Bành trướng: từ tự vệ sang thống trị

Giai đoạn bành trướng của cả La Mã và Hoa Kỳ đều bắt đầu với những lý do có thể được trình bày như mang tính phòng vệ hoặc tất yếu lịch sử. La Mã mở rộng ảnh hưởng ra bán đảo Ý và Địa Trung Hải trong bối cảnh cạnh tranh sinh tồn giữa các thực thể chính trị cổ đại. Hoa Kỳ, trong thế kỷ XIX và XX, mở rộng lãnh thổ và ảnh hưởng trong bối cảnh một thế giới đang được tái cấu trúc bởi chủ nghĩa đế quốc và toàn cầu hóa.

Điểm then chốt không nằm ở việc bành trướng có xảy ra hay không, mà ở cách nó tái định hình thể chế cộng hòa. Khi phạm vi quyền lực vượt quá không gian chính trị ban đầu, các cơ chế kiểm soát được thiết kế cho một cộng đồng tương đối nhỏ bắt đầu bộc lộ giới hạn. Quân đội, từ công cụ bảo vệ cộng hòa, dần trở thành một thiết chế trung tâm với lợi ích và động lực riêng. Kinh tế, từ nền tảng phục vụ đời sống công dân, trở thành động cơ tích lũy và phân phối quyền lực trên quy mô rộng lớn.

Ở La Mã, quá trình bành trướng làm nảy sinh những mối quan hệ quyền lực mới giữa các tướng lĩnh, tầng lớp quý tộc và quần chúng đô thị. Ở Hoa Kỳ, vai trò toàn cầu sau Chiến tranh Lạnh đặt quốc gia này vào vị thế vừa là người bảo trợ trật tự quốc tế, vừa là trung tâm của các mạng lưới kinh tế, tài chính và quân sự toàn cầu. Trong cả hai trường hợp, bành trướng không chỉ mang lại lợi ích vật chất mà còn tạo ra những áp lực cấu trúc khiến cộng hòa phải thích nghi – hoặc biến dạng.

3. Đỉnh cao: bá quyền và nghịch lý của thành công

Đỉnh cao quyền lực thường được nhìn nhận như giai đoạn ổn định và thịnh vượng nhất, nhưng chính tại đây nghịch lý của thành công trở nên rõ rệt. La Mã, ở thời kỳ cực thịnh, đạt tới mức độ kiểm soát lãnh thổ, nguồn lực và biểu tượng quyền lực chưa từng có trong thế giới cổ đại. Hoa Kỳ, ở đỉnh cao bá quyền hậu Chiến tranh Lạnh, sở hữu ưu thế vượt trội về kinh tế, quân sự, công nghệ và ảnh hưởng văn hóa.

Nghịch lý nằm ở chỗ: chính những yếu tố làm nên sức mạnh tối đa của bá quyền lại làm suy yếu nền tảng cộng hòa. Khoảng cách giữa người ra quyết định và công dân ngày càng lớn, trong khi tính chính danh của thể chế không còn dựa chủ yếu vào sự tham gia chính trị, mà vào khả năng duy trì trật tự và thịnh vượng.

Tuy nhiên, quyền lực ở đỉnh cao không còn chỉ là phương tiện; nó trở thành mục đích tự thân. Khi đó, việc duy trì vị thế bá quyền đòi hỏi những cam kết ngày càng tốn kém, cả về vật chất lẫn chính trị. Các thiết chế được tạo ra để bảo vệ cộng hòa ban đầu dần bị điều chỉnh nhằm phục vụ cho việc quản lý một trật tự rộng lớn và phức tạp hơn nhiều. Sự tập trung quyền lực – dù được biện minh bằng nhu cầu hiệu quả hay an ninh – trở thành một đặc điểm nổi bật.

4. Suy thoái: xói mòn từ bên trong hơn là sụp đổ từ bên ngoài

Phần lớn các phân tích phổ biến về sự suy tàn của các đế chế thường nhấn mạnh các mối đe dọa bên ngoài. Tuy nhiên, kinh nghiệm lịch sử của La Mã cho thấy sự suy thoái mang tính quyết định thường xuất phát từ bên trong: sự suy giảm niềm tin vào thể chế, sự tha hóa của tầng lớp lãnh đạo, và sự mất cân bằng giữa quyền lực và trách nhiệm.

Trong trường hợp Hoa Kỳ, những dấu hiệu suy thoái – nếu có – không nên được hiểu như một sự sụp đổ tức thời, mà như một quá trình xói mòn chậm. Sự phân cực chính trị, sự suy giảm lòng tin vào các thiết chế, và căng thẳng giữa vai trò toàn cầu với năng lực quản trị nội bộ, gợi lại những “dấu hiệu lịch sử” đã từng xuất hiện ở các cường quốc trong quá khứ.

Điều quan trọng là nhận thức rằng suy thoái không đồng nghĩa với kết thúc. La Mã không biến mất trong một khoảnh khắc; nó tái cấu trúc, phân mảnh và để lại một di sản kéo dài hàng thế kỷ. Tương tự, tương lai của Hoa Kỳ không được định đoạt bởi một phép so sánh lịch sử giản đơn, mà bởi khả năng nhận diện và điều chỉnh những căng thẳng nội tại của chính mình.

Kết luận mở

Bằng cách đặt La Mã và Hoa Kỳ trong cùng một mạch phát triển – hình thành, bành trướng, đỉnh cao và suy thoái – phần dẫn nhập này không nhằm đưa ra phán quyết lịch sử, mà mở ra một không gian phân tích. Nó gợi ý rằng quyền lực không phải là một trạng thái tĩnh, mà là một quá trình động, chịu sự chi phối của thể chế, văn hóa chính trị và những lựa chọn mang tính lịch sử.

Toàn bộ cuốn sách sẽ triển khai chi tiết từng chặng của quỹ đạo này, không để tìm kiếm những lời tiên tri, mà để hiểu rõ hơn logic của quyền lực và những điều kiện khiến một nền cộng hòa có thể duy trì chính mình khi trở thành bá quyền.

Theo dõi phần tiếp theo tại trang này: hoanghoacuong.com