Chương 7: Đỉnh Cao Quyền Lực Đế Chế (tiếp theo)
7.1. Quyền lực cưỡng chế: Thanh gươm trần và bóng ma của sự sụp đổ
Trong khung khổ lý thuyết của Barnett và Duvall, quyền lực cưỡng chế hiện lên như một dạng thức sơ khai, trực diện và "thô" nhất của quyền lực: khả năng áp đặt ý chí thông qua đe dọa hoặc sử dụng bạo lực trực tiếp. Tuy nhiên, đừng để vẻ ngoài thô ráp ấy đánh lừa. Ở thời kỳ hoàng kim, cả La Mã lẫn Hoa Kỳ đều không chỉ dùng bạo lực để chiến thắng; họ dùng nó như một thứ ngôn ngữ để định hình trật tự toàn cầu và thiết lập tiền đề cho những dạng thức quyền lực tinh vi hơn sau này.
Từ những quân đoàn La Mã đến thông điệp của sự hủy diệt
Với La Mã, quyền lực cưỡng chế không chỉ là một công cụ ngoại giao, nó là cốt tủy của bộ máy tổ chức. Một đội quân thường trực với kỷ luật thép không chỉ để phòng vệ, mà còn để thực thi một nguyên tắc tàn khốc: Quy phục hoặc bị tiêu diệt. Khi những cuộc nổi dậy ở Hispania, Gaul hay Judea bị dập tắt trong máu lửa, đó không đơn thuần là một hành động quân sự cục bộ. Đó là sự răn đe tập thể.
Một thành phố bị san phẳng hay một cuộc khởi nghĩa bị nghiền nát chính là bức thông điệp gửi đến toàn thế giới Địa Trung Hải về cái giá của sự bất tuân. Tuy nhiên, chính tại đỉnh cao này, một nghịch lý đã nảy sinh: quân đội dần rời xa lý tưởng Cộng hòa để trung thành với các cá nhân tướng lĩnh. Từ Sulla đến Caesar, bạo lực không còn chỉ hướng ra ngoài mà bắt đầu "phản phệ" nội bộ. Đến thời Augustus, dù được che đậy khéo léo dưới vỏ bọc hòa bình (Pax Romana), nhưng thực chất đó là một nền hòa bình được xây dựng trên miệng núi lửa của quyền lực cưỡng chế tuyệt đối.
Hoa Kỳ và quyền lực can thiệp viễn chinh
Chuyển mình sang bối cảnh của Hoa Kỳ hậu Chiến tranh Lạnh, quyền lực cưỡng chế đã tiến hóa sang một hình thái mới: Sự áp đảo về công nghệ và khả năng can thiệp toàn cầu. Khác với lối chinh phục lãnh thổ cổ điển của La Mã, Hoa Kỳ thực thi quyền lực thông qua năng lực tác chiến viễn chinh, những đòn không kích chính xác và sự đơn phương áp đặt ý chí ngay cả khi thiếu vắng sự đồng thuận quốc tế.
Từ vùng Vịnh đến Iraq, sức mạnh quân sự được sử dụng như một công cụ để tái lập trật tự theo nhãn quan của Washington. Nhưng cũng giống như tiền nhân La Mã, việc duy trì một mạng lưới căn cứ dày đặc và các cam kết an ninh chồng chéo đã biến quyền lực cưỡng chế từ một biện pháp ngoại lệ thành một trạng thái thường trực. Ranh giới giữa chiến tranh và quản trị dần mờ nhòa, khi quyền quyết định sử dụng vũ lực ngày càng tập trung vào nhánh hành pháp, đẩy hệ thống chính trị vào trạng thái căng thẳng thường trực.
Sự tương đồng cấu trúc: Con dao hai lưỡi của đế chế
Khi đặt hai thực thể này lên bàn cân so sánh, chúng ta nhận thấy một điểm tương đồng mang tính định mệnh: Quyền lực cưỡng chế luôn tái cấu trúc chính trị nội bộ.
- Với La Mã: Đó là sự suy yếu không thể đảo ngược của nền Cộng hòa, nhường chỗ cho quyền lực tập trung của hoàng đế.
- Với Hoa Kỳ: Đó là những rạn nứt trong hiến pháp, những tranh cãi không hồi kết về quyền lực chiến tranh và sự mệt mỏi rệu rã của xã hội trước những cam kết quân sự xa xôi.
Lời kết: Quyền lực cưỡng chế là nền móng để các dạng quyền lực khác (thể chế, cấu trúc, sản sinh) nảy nở, nhưng nó cũng chính là "gót chân Achilles". Nó có thể thiết lập trật tự trên diện rộng, nhưng đồng thời lại âm thầm xói mòn các chuẩn mực đạo đức và chính trị ban đầu. Chính trong khoảnh khắc thanh gươm được tuốt ra khỏi bao để bảo vệ đế chế, những mầm mống bất ổn dài hạn cũng bắt đầu thành hình.
Sự tương đồng của các đế chế: Lịch sử hay là sự lặp lại của quy luật?
Khi đặt sự hưng thịnh và suy vong của La Mã bên cạnh tiến trình của Hoa Kỳ hiện đại, chúng ta thấy hiện rõ những nhịp điệu quản trị và xã hội đầy tính quy luật.
Mời các bạn theo dõi toàn bộ series tại:
Series La Mã - Hoa Kỳ: Một con đường, một kết cục?