Phần 1: Quá trình chuyển đổi của La Mã
Sự tan rã của nền Cộng hòa La Mã không diễn ra qua một cú đổ vỡ tức thời, mà qua một chuỗi các bước ngoặt nối tiếp nhau, trong đó mỗi sự kiện vừa là hệ quả của sự kiện trước, vừa tạo tiền đề chuẩn mực cho sự kiện sau. Trục liền mạch của quá trình này có thể được nhận diện rõ: từ phá vỡ đạo đức cộng hòa → hợp pháp hóa bạo lực chính trị → vô hiệu hóa thể chế bằng quyền lực cá nhân. Ba sự kiện dưới đây không tồn tại rời rạc, mà hợp thành một tiến trình leo thang.
1. Anh em Gracchus: tiền lệ đầu tiên của việc xâm phạm đạo đức cộng hòa
Các cải cách của Tiberius Gracchus và Gaius Gracchus nảy sinh từ những biến dạng sâu sắc của nền kinh tế – xã hội La Mã sau chinh phục: ruộng đất tập trung, nông dân công dân bị bần cùng hóa, quân đội cộng hòa mất nền tảng xã hội truyền thống. Về nội dung, các đề xuất cải cách không nằm ngoài khung hiến định; nhưng về phương thức, chúng trực tiếp thách thức quyền kiểm soát lâu đời của Viện Nguyên Lão.
Bước ngoặt mang tính quyết định không nằm ở việc cải cách thất bại, mà ở cách phản ứng của giới tinh hoa. Lần đầu tiên trong lịch sử cộng hòa, bạo lực được sử dụng công khai để giải quyết xung đột chính trị nội bộ: Tiberius Gracchus bị giết ngay tại khu vực Capitol, không qua xét xử, dưới danh nghĩa “bảo vệ nhà nước”. Hành động này tạo ra một tiền lệ nguy hiểm nhưng có sức bền lâu dài: việc giết đối thủ chính trị có thể được biện minh nếu được khoác lên ngôn ngữ cứu nguy cộng hòa.
Từ thời điểm đó, đạo đức cộng hòa – vốn dựa trên sự bất khả xâm phạm thân thể công dân và tính thiêng liêng của không gian chính trị – bị nứt vỡ. Bạo lực chưa trở thành công cụ thường trực, nhưng đã trở thành khả dĩ về mặt chuẩn mực. Chính khe nứt này mở đường cho giai đoạn tiếp theo.
2. Sulla: từ tiền lệ bạo lực đến độc tài công khai
Nếu Gracchus đánh dấu sự cho phép ngầm định của bạo lực chính trị, thì Sulla là người biến tiền lệ đó thành cơ chế quyền lực có tổ chức. Các cuộc nội chiến đầu thế kỷ I TCN cho thấy một thay đổi căn bản: quân đội không còn là công cụ của cộng hòa, mà là tài sản chính trị của các cá nhân chỉ huy. Sulla hai lần dẫn quân tiến vào Rome – hành động từng bị coi là điều cấm kỵ tuyệt đối – và không còn bị xem là sự xúc phạm không thể dung thứ đối với trật tự cộng hòa.
Điểm nối trực tiếp với thời Gracchus nằm ở chỗ: xã hội La Mã đã quen với việc bạo lực “được phép” trong chính trị. Trên nền tảng đó, Sulla tiến thêm một bước quyết định: ông không chỉ sử dụng bạo lực, mà còn hợp pháp hóa nó bằng chức danh độc tài, đi kèm các cuộc truy sát chính trị có hệ thống. Những danh sách proscriptiones biến việc loại bỏ đối thủ thành hành vi được luật hóa, chứ không còn là bạo lực tự phát.
Dù Sulla tuyên bố khôi phục trật tự cộng hòa và tự nguyện rút lui, ông đã để lại một di sản nguy hiểm: độc tài có thể được biện minh như một biện pháp tạm thời để “cứu” cộng hòa. Từ đây, câu hỏi không còn là liệu cộng hòa có thể bị đình chỉ hay không, mà chỉ còn là ai đủ mạnh để làm điều đó.
3. Liên minh Tam hùng Thứ nhất: quyền lực cá nhân thay thế thể chế
Liên minh giữa Julius Caesar, Pompey và Crassus là hệ quả trực tiếp của hai tiền lệ trước đó. Sau Gracchus, đạo đức cộng hòa đã bị tổn thương; sau Sulla, độc tài đã trở thành một khả năng có thể hình dung. Trong bối cảnh đó, Viện Nguyên Lão mất dần vai trò trung tâm điều phối quyền lực.
Liên minh Tam hùng không cần chiếm đoạt chính quyền bằng bạo lực ngay lập tức. Nguy hiểm của nó nằm ở chỗ khác: nó vận hành hoàn toàn bên ngoài các thể chế chính thức nhưng lại quyết định mọi chính sách cốt lõi. Quân đội (Caesar), uy tín quân sự – chính trị (Pompey) và tài chính (Crassus) được gộp lại trong một thỏa thuận cá nhân, khiến Viện Nguyên Lão trở thành cơ quan hợp thức hóa các quyết định đã được định đoạt.
Về mặt logic lịch sử, đây là bước hoàn tất của tiến trình suy thoái: khi bạo lực đã được chuẩn hóa và độc tài đã có tiền lệ, thì việc các cá nhân quyền lực bỏ qua thể chế không còn gây sốc. Cuộc đối đầu giữa Caesar và Pompey sau đó không phải là sự cố bất ngờ, mà là sự bùng phát tất yếu của một hệ thống đã bị rỗng hóa từ bên trong.
Từ Gracchus đến Sulla, và từ Sulla đến Liên minh Tam hùng, ta thấy rõ một chuỗi leo thang liên tục:
– Gracchus phá vỡ đạo đức cộng hòa bằng tiền lệ giết người trong chính trị.
– Sulla biến tiền lệ đó thành độc tài hợp pháp và bạo lực có hệ thống.
– Liên minh Tam hùng tận dụng cả hai tiền lệ để vô hiệu hóa thể chế, đưa quyền lực về tay các cá nhân.
Đế chế, vì thế, không phải là sự phản bội đột ngột đối với cộng hòa, mà là sản phẩm cuối cùng của chính những lỗ hổng chuẩn mực do cộng hòa tự tạo ra trong quá trình khủng hoảng.
Theo dõi phần tiếp theo tại trang : hoanghoacuong.com
