PHẦN I. NGHỊCH LÝ CỘNG HÒA: QUYỀN LỰC CÔNG CỘNG VÀ ĐỘNG LỰC BÀNH TRƯỚNG
Một trong những nghịch lý trung tâm của lịch sử chính trị là việc các nền cộng hòa – vốn được xây dựng để hạn chế quyền lực cá nhân và chống lại chuyên chế – lại thường xuyên trở thành các thực thể mở rộng lãnh thổ bền bỉ và liên tục. Hiện tượng này xuất hiện rõ rệt ở Cộng hòa La Mã và sau đó là Hoa Kỳ thời kỳ đầu. Điều quan trọng cần làm rõ ngay từ đầu là: xu hướng bành trướng này không khởi phát từ tham vọng của một cá nhân hay một nhóm tinh hoa nắm quyền, mà từ chính logic sinh tồn của nền cộng hòa với tư cách một cộng đồng chính trị dựa trên quyền lực công cộng.
Trong cấu trúc cộng hòa, quyền lực không thuộc về một nhà vua hay triều đại, mà thuộc về res publica – “sự nghiệp chung”. Chính vì vậy, an ninh của cộng đồng không thể được “ủy thác” cho một ý chí siêu cá nhân, mà trở thành trách nhiệm tập thể. Khi an ninh được hiểu như nghĩa vụ chung, việc mở rộng không gian kiểm soát dần dần được xem là một biện pháp phòng vệ chủ động, chứ không phải hành vi xâm lược thuần túy. Nói cách khác, cộng hòa không bành trướng vì tham vọng vinh quang, mà vì nỗi lo bị bao vây, bị đe dọa và cuối cùng là bị tiêu diệt.
.png)
Sơ đồ bành trướng của Cộng hòa La Mã: Logic phòng vệ dẫn dắt quá trình chiếm lĩnh Địa Trung Hải.
Ở La Mã thời kỳ Cộng hòa, điều này thể hiện rất rõ. Thành bang La Mã ban đầu không phải là một cường quốc hiếu chiến, mà là một cộng đồng nhỏ liên tục bị đe dọa bởi các bộ tộc và thành bang lân cận. Mỗi cuộc chiến phòng thủ thành công lại mở ra một vòng nghĩa vụ mới: kiểm soát vùng đất vừa chiếm, bảo vệ đồng minh mới, và ngăn kẻ thù cũ quay trở lại. Chuỗi phản ứng này tạo ra một quán tính mở rộng, trong đó chiến tranh kế tiếp được biện minh bằng kết quả của chiến tranh trước. Quyền lực công cộng, thay vì dừng lại ở việc bảo vệ lãnh thổ ban đầu, bị kéo vào một chuỗi lựa chọn “ít rủi ro hơn” theo logic sinh tồn: mở rộng để an toàn hơn.
Hoa Kỳ thời kỳ đầu cũng vận hành theo một logic tương tự, dù trong bối cảnh lịch sử hoàn toàn khác. Một nền cộng hòa non trẻ, trải dài trên một lục địa rộng lớn nhưng dân cư thưa thớt, Hoa Kỳ đối mặt với nỗi lo thường trực về an ninh biên giới, cạnh tranh của các đế quốc châu Âu và nguy cơ tan rã nội bộ. Trong bối cảnh đó, mở rộng lãnh thổ về phía Tây ban đầu được xem như điều kiện để bảo đảm sinh tồn: tạo không gian cho dân cư, củng cố kinh tế nông nghiệp, và đẩy xa các mối đe dọa chiến lược. Động lực này không xuất phát từ một “ý chí đế quốc” được tuyên bố công khai, mà từ sự đồng thuận xã hội rộng rãi rằng mở rộng là con đường tự nhiên để bảo toàn nền cộng hòa.
Điểm then chốt ở đây là: trong cả hai trường hợp, quyết định mở rộng không phải là sự áp đặt từ trên xuống của một cá nhân cầm quyền, mà là kết quả của các cơ chế cộng hòa – nghị viện, hội đồng công dân, bầu cử, và sự ủng hộ xã hội. Chính điều này khiến quá trình bành trướng mang tính “đạo đức hóa”: nó được biện minh như hành vi chính đáng của cộng đồng, chứ không phải hành động xâm lược vị kỷ. Khi quyền lực là quyền lực công cộng, chiến tranh cũng trở thành “chiến tranh của nhân dân”, và mở rộng lãnh thổ được khoác lên mình ngôn ngữ sinh tồn, an ninh và thậm chí là sứ mệnh.
Tuy nhiên, chính ở điểm này nảy sinh sự chuyển hướng mang tính lịch sử. Khi mở rộng không còn chỉ nhằm bảo vệ sự tồn tại, mà bắt đầu tạo ra lợi thế cấu trúc – kinh tế, quân sự, và biểu tượng – nền cộng hòa dần bước qua ranh giới từ sinh tồn sang bá quyền. Quyền lực công cộng, vốn được thiết kế để chống lại chuyên chế nội bộ, lại trở thành nền tảng cho sự thống trị đối ngoại. Điều đáng chú ý là sự chuyển hướng này thường diễn ra âm thầm, không cần một “khoảnh khắc đứt gãy” rõ rệt, bởi mỗi bước mở rộng đều có thể được biện minh bằng lập luận sinh tồn trước đó.
Phần tiếp theo sẽ đi vào trường hợp cụ thể của La Mã: quá trình mở rộng lãnh thổ của Cộng hòa La Mã theo thời gian, quy mô và phương thức, để làm rõ cách logic sinh tồn ban đầu dần tạo ra một cấu trúc quyền lực mang tính bá quyền lâu dài.
Theo dõi phần tiếp theo tại trang : hoanghoacuong.com
