Bài tổng hợp sự kiện: [Tổng hợp diễn biến chính tại đây]

CHƯƠNG III. ĐỨC HẠNH CỘNG HÒA – TRỤ CỘT Ý THỨC HỆ CỦA LA MÃ VÀ HOA KỲ THỜI KỲ ĐẦU

Trong lịch sử chính trị phương Tây, rất ít khái niệm vừa mang tính đạo đức, vừa mang tính thể chế như “đức hạnh cộng hòa” (republican virtue). Đây không phải là một chuẩn mực luân lý thuần túy, cũng không phải một học thuyết trừu tượng tách rời đời sống chính trị, mà là nền tảng tinh thần giúp phân biệt nền cộng hòa với các hình thức cai trị cá nhân hay chuyên chế. Cả Cộng hòa La Mã thời kỳ đầu và Cộng hòa Hoa Kỳ khi mới hình thành đều dựa vào khái niệm này như một trụ cột ý thức hệ trung tâm, nhằm trả lời câu hỏi cốt lõi: vì sao quyền lực nhà nước không bị tập trung vĩnh viễn vào tay một cá nhân, dù trong bối cảnh chiến tranh, khủng hoảng hay mở rộng lãnh thổ.

Dòng chữ SENATVS POPVLVSQVE ROMANVS: Biểu tượng cho sự nghiệp chung (Res Publica) của La Mã.

Ở La Mã, “đức hạnh” (virtus) ban đầu không mang nghĩa đạo đức chung chung, mà gắn chặt với bổn phận công dân. Virtus là phẩm chất của người đàn ông tự do sẵn sàng phục vụ res publica – “sự nghiệp chung” – đặt lợi ích của cộng đồng chính trị lên trên lợi ích gia tộc hay cá nhân. Trong trật tự cộng hòa La Mã, nơi quyền lực được phân tán giữa các quan chấp chính, Viện nguyên lão và các hội đồng công dân, virtus đóng vai trò như chất keo vô hình gắn kết cấu trúc thể chế vốn rất mong manh này. Không có một quân đội thường trực trung thành với nhà nước trừu tượng, không có bộ máy hành chính chuyên nghiệp theo nghĩa hiện đại, nền cộng hòa La Mã chỉ có thể vận hành nếu tầng lớp tinh hoa chính trị tự giác giới hạn quyền lực của mình.

Điều cốt lõi ở đây là: đức hạnh cộng hòa không nhằm tạo ra những con người hoàn hảo về đạo đức, mà nhằm tạo ra một thói quen chính trị – thói quen từ bỏ quyền lực khi nghĩa vụ đã hoàn thành.

Khi những người lập quốc Hoa Kỳ thế kỷ XVIII suy tư về mô hình chính trị phù hợp, họ đã chuyển hóa khái niệm đức hạnh cộng hòa vào bản Hiến pháp thành văn. Ở Hoa Kỳ đầu thời lập quốc, đức hạnh cộng hòa được hiểu theo hai tầng: tinh thần tự chủ của công dân và sự tiết chế của tầng lớp lãnh đạo. Nhiều nhà tư tưởng Mỹ cho rằng hiến pháp dù tinh vi với các cơ chế kiểm soát cân bằng cũng không thể tự vận hành nếu thiếu nền tảng đạo đức này. Thể chế chỉ là khung xương; đức hạnh cộng hòa mới là phần cơ sống.

PHẦN I. HÌNH MẪU CINCINNATUS: XUẤT THÂN, HÀNH VI, VÀ THÀNH QUẢ – CHUẨN MỰC CỔ ĐIỂN CỦA ĐỨC HẠNH CỘNG HÒA

Trong ký ức chính trị của phương Tây, hiếm có nhân vật nào có ảnh hưởng biểu tượng vượt xa vai trò lịch sử thực tế như Cincinnatus. Điều khiến Cincinnatus trở thành hình mẫu kinh điển của đức hạnh cộng hòa nằm ở cách ông tiếp nhận quyền lực, sử dụng quyền lực, và quan trọng nhất là cách ông từ bỏ quyền lực.

Tượng Cincinnatus: Người nông dân cầm lưỡi cày và bó fasces, biểu tượng cho quyền lực tạm thời vì nghĩa vụ chung.

Cincinnatus xuất thân từ tầng lớp quý tộc bình dân (patrician) của La Mã thời kỳ đầu Cộng hòa. Khi được mời giữ chức độc tài (dictator), ông đang cày ruộng trên mảnh đất nhỏ của mình bên bờ sông Tiber. Chi tiết này phản ánh một chuẩn mực xã hội quan trọng: người công dân lý tưởng là người vừa là nông dân, vừa là chiến binh, và chỉ tạm thời là chính khách khi cộng đồng cần.

Hành vi của Cincinnatus khi tiếp nhận chức độc tài cho thấy sự tương phản rõ rệt với hình dung hiện đại về “nhà độc tài”. Thay vì tận dụng quyền lực chuyên chế để củng cố vị thế cá nhân, ông tập trung hoàn toàn vào mục tiêu cứu quân đội La Mã. Chỉ trong vòng mười sáu ngày, ông đã hoàn thành nhiệm vụ và tự nguyện từ chức, trả lại toàn bộ quyền lực cho các thiết chế cộng hòa.

Thành quả lớn nhất của Cincinnatus không nằm ở việc mở rộng lãnh thổ, mà ở việc củng cố niềm tin vào nền cộng hòa như một trật tự có thể tự bảo vệ mà không phản bội chính mình.

Lịch sử đã sản sinh ra những hình mẫu cá nhân được xem như hiện thân sống động của đức hạnh cộng hòa. Ở La Mã, đó là Cincinnatus; ở Hoa Kỳ, một nhân vật lịch sử hiện đại đã tiếp nhận và kế tục lý tưởng này trong bối cảnh nền cộng hòa dựa trên hiến pháp thành văn: đó chính là George Washington.

Liệu trong một thế giới hiện đại nơi quyền lực thường được đo đếm bằng sự tích lũy thay vì tiết chế, "đức hạnh cộng hòa" có còn là một hàng rào bảo vệ hiệu quả, hay chỉ còn là một mảnh ký ức xa xăm của những nền văn minh đã cũ?

Theo dõi phần tiếp theo tại trang : hoanghoacuong.com