Năm 1535, khi Mewar đứng trước nguy cơ bị Sultan Bahadur Shah xứ Gujarat thôn tính, Hoàng hậu Karnavati đã cầu viện Hoàng đế Mughal Humayun, con trai của Babur. Trong tình thế “ngàn cân treo sợi tóc”, bà gác lại mối thù giữa hai quốc gia và đưa ra một quyết định táo bạo: gửi Humayun một sợi Rakhi, nhận ông làm anh em để xin viện binh.
Nước cờ chính trị giữa tình thế tuyệt vọng
Quyết định ấy không chỉ xuất phát từ tình thế tuyệt vọng, mà còn là một nước cờ chính trị được cân nhắc kỹ.
Sau khi Rana Sanga qua đời vào tháng 12/1528 vì vết thương từ trận Khanwa, triều đình Mewar rơi vào hỗn loạn. Người kế vị còn nhỏ, buộc Hoàng hậu Karnavati phải nhiếp chính giữa lúc đất nước đã suy kiệt về quân sự. Nắm thời cơ đó, Sultan Bahadur Shah đưa đại quân cùng pháo binh hạng nặng do các kỹ sư Thổ Nhĩ Kỳ chỉ huy đến vây Chittorgarh. Trước hỏa lực vượt trội của đối phương, quân Rajput khó có thể cầm cự; nếu thành thất thủ, Jauhar và Saka gần như là kết cục không thể tránh khỏi.
Trong hoàn cảnh ấy, Karnavati nhận ra rằng kẻ thù cũ cũng có thể trở thành đồng minh. Dù Babur từng đánh bại chồng bà, triều Mughal của Humayun lúc này cũng xem Bahadur Shah là một đối thủ trực tiếp. Bahadur Shah đang mở rộng thế lực ra Bắc Ấn và đe dọa ngai vàng của Humayun. Nếu Mewar thất thủ, Gujarat sẽ có bàn đạp tiến về Delhi. Bởi vậy, một liên minh tạm thời có lợi cho cả hai bên: Mewar cần viện binh, còn Mughal muốn ngăn Gujarat từ xa.
Sợi chỉ Rakhi và lời thề bảo vệ
Để lời cầu viện có sức nặng hơn, Karnavati chọn một biểu tượng có ý nghĩa đặc biệt trong văn hóa Ấn Độ: sợi Rakhi. Bà gửi sợi chỉ ấy cho Humayun, qua đó nhận ông làm anh em và đặt lời cầu cứu trong khuôn khổ của một cam kết danh dự. Theo truyền thống, người đàn ông nhận Rakhi trở thành anh nuôi và có bổn phận bảo vệ người phụ nữ đã trao nó.
Humayun chấp nhận vai trò “người anh” và điều quân Mughal xuống phía nam để giải vây Chittorgarh. Tuy nhiên, vì đường xa và còn bị cản trở bởi những chiến dịch khác, ông đã không thể đến kịp.
Kết cục đau thương và tro tàn Chittorgarh
Tháng 3/1535, phòng tuyến Chittorgarh bị phá vỡ trong cảnh cạn lương thực và nước uống. Hoàng hậu Karnavati cùng 13.000 phụ nữ Rajput thực hiện trận Jauhar thứ hai trong lịch sử Chittorgarh, còn những người đàn ông ra trận Saka tử chiến.
Khi Humayun tới nơi, Chittorgarh chỉ còn tro tàn. Ông sau đó đánh bại quân Bahadur Shah và đẩy đối thủ về phía bờ biển Gujarat.
Nguồn gốc văn hóa và "quyền lực mềm" của Rakhi
Câu chuyện ấy cho thấy trong xã hội phong kiến Ấn Độ, Rakhi không đơn thuần là vật trang sức. Nó được xem như một khế ước danh dự có thể vượt qua luật lệ và cả ranh giới tôn giáo. Ý nghĩa này bắt nguồn từ lễ Raksha Bandhan — tiếng Phạn nghĩa là “mối liên kết bảo vệ” — rồi dần được bồi đắp bởi văn hóa, tín ngưỡng và đời sống chính trị.
Trong thời chiến, khi số phận của phụ nữ thường phụ thuộc vào sự che chở của nam giới, sợi Rakhi tạo nên một mối ràng buộc xã hội đặc biệt. Khi một phụ nữ buộc Rakhi vào cổ tay một người đàn ông, quan hệ anh em nuôi được xác lập. Với các chiến binh, đặc biệt là người Rajput và Sikh, việc từ chối bảo vệ người em đã trao Rakhi bị xem là một sự phản bội danh dự. Người nhận vì thế có trách nhiệm dùng sức lực, thậm chí binh lực, để bảo vệ cô ấy.
Sức nặng của lời cam kết này còn được nuôi dưỡng bởi những câu chuyện quen thuộc trong thần thoại Hindu. Trong sử thi Mahabharata, Draupadi từng xé một dải lụa từ áo sari để băng ngón tay bị thương của Krishna. Cảm kích trước hành động ấy, Krishna nhận nàng làm em và hứa sẽ bảo vệ nàng. Về sau, khi Draupadi bị làm nhục giữa triều đình, Krishna đã cứu nàng bằng cách khiến áo sari dài ra vô tận. Bởi vậy, Rakhi thường được xem là biểu tượng gợi lại dải lụa và lời hứa trong câu chuyện này.
Từ một biểu tượng gia đình, Rakhi dần đi vào đời sống chính trị như một cách tạo dựng liên minh vượt qua khác biệt tôn giáo. Trong một số trường hợp, các hoàng hậu và công chúa Hindu gửi Rakhi cho hoàng đế hoặc tướng lĩnh Hồi giáo, qua đó biến một đối thủ thành “người anh” và kêu gọi sự che chở. Một khi đã nhận sợi Rakhi, người nhận bị ràng buộc bởi danh dự: họ có thể rút quân, hoặc thậm chí quay sang bảo vệ vương quốc của “người em”. Câu chuyện về Karnavati và Humayun thường được nhắc đến như một ví dụ tiêu biểu.
Trong một thời đại mà sức mạnh quân sự quyết định số phận của các vương quốc, Rakhi vì thế trở thành một dạng “quyền lực mềm” trong tay phụ nữ. Sợi chỉ nhỏ bé ấy có thể biến danh dự thành trách nhiệm bảo vệ, nối lại quan hệ giữa những bên đối địch và khẳng định giá trị của lời cam kết.
