SAU TIÊU ĐỀ

Chương 7 – Đỉnh Cao Quyền Lực Đế Chế

Ở thời kỳ đỉnh cao, cả La Mã và Hoa Kỳ đều đạt tới một vị thế quyền lực mà các đối thủ đương thời khó có thể thách thức trực diện. Tuy nhiên, điểm then chốt không nằm ở ưu thế quân sự đơn thuần. Điều khiến hai thực thể này trở thành đế chế theo nghĩa đầy đủ là khả năng định hình toàn bộ môi trường vận hành của hệ thống quốc tế: từ luật chơi kinh tế, chuẩn mực chính trị, đến các hình thức văn hóa và tri thức được xem là “phổ quát”.

Tại cấp độ này, quyền lực không còn biểu hiện như sự áp đặt nhất thời, mà như một cấu trúc bao trùm, trong đó các chủ thể khác hành động, lựa chọn và thậm chí phản kháng ngay bên trong những giới hạn do đế chế đặt ra. Chính vì vậy, việc phân tích quyền lực đế chế đòi hỏi một khuôn khổ khái niệm vượt ra ngoài cách hiểu truyền thống về “sức mạnh quân sự” hay “ảnh hưởng ngoại giao”.

Để làm rõ bản chất đa chiều đó, chương này sử dụng cách phân loại Bốn loại quyền lực do Michael Barnett và Raymond Duvall đề xuất. Cách tiếp cận này cho phép nhận diện quyền lực không chỉ ở nơi nó được sử dụng công khai, mà cả ở nơi nó ẩn mình trong cấu trúc, thể chế và diễn ngôn.

Theo Barnett và Duvall, quyền lực trong quan hệ quốc tế bao gồm bốn hình thức cơ bản:

• Quyền lực cưỡng chế (Compulsory power): Thể hiện qua khả năng buộc các chủ thể khác hành động trái với ý chí của họ, thường thông qua quân sự, trừng phạt hoặc đe dọa trực tiếp. Đây là hình thức quyền lực dễ nhận diện nhất và cũng là hình ảnh quen thuộc khi nói về các đế chế.
• Quyền lực thể chế (Institutional power): Vận hành thông qua các thiết chế, luật lệ và quy trình ra quyết định. Ở đây, đế chế không cần ra lệnh trực tiếp mà định hình kết quả bằng cách kiểm soát luật chơi và vị trí của các chủ thể trong hệ thống.
• Quyền lực cấu trúc (Structural power): Phản ánh cách các quan hệ kinh tế – xã hội được tổ chức sao cho một số chủ thể luôn ở vị trí trung tâm, còn những chủ thể khác bị đặt vào vai trò phụ thuộc. Đây là loại quyền lực sâu hơn, vì nó quy định “ai có thể làm gì” ngay từ điểm xuất phát.
• Quyền lực sản sinh (Productive power): Liên quan đến việc tạo ra các chuẩn mực, diễn ngôn và hệ giá trị chi phối cách thế giới được hiểu và được diễn giải. Ở cấp độ này, đế chế không chỉ cai trị hành động mà còn định hình tư duy, xác lập điều gì được xem là hợp lý, chính đáng hay “văn minh”.

Khi áp dụng Bốn loại quyền lực này vào La Mã và Hoa Kỳ, một điểm tương đồng nổi bật xuất hiện: ở đỉnh cao quyền lực, cả hai đều hiện diện đồng thời trong cả bốn chiều kích. Quân đội La Mã và quân đội Hoa Kỳ bảo đảm quyền lực cưỡng chế; các thể chế pháp lý, liên minh và mạng lưới quản trị duy trì quyền lực thể chế; các cấu trúc kinh tế – quân sự đặt họ vào vị trí trung tâm không thể thay thế; và cuối cùng, văn hóa La Mã cổ đại hay các giá trị “phổ quát” do Hoa Kỳ quảng bá đã định hình không gian tư tưởng của thế giới xung quanh.

Chương 7 vì thế không nhằm ca ngợi sức mạnh của các đế chế, mà nhằm giải phẫu trạng thái quyền lực khi nó đạt tới độ hoàn chỉnh nhất. Chỉ khi hiểu rõ cách quyền lực vận hành ở đỉnh cao, chúng ta mới có thể phân tích chính xác các dấu hiệu quá tải, xói mòn và suy thoái sẽ được trình bày trong các chương tiếp theo.

Hoàng Hoa Cương

The Prudent Anchor: "Tôi chậm vì cần sự chắc chắn, tôi nghi ngờ vì tôi phản biện độc lập."