Chương 7: Đỉnh Cao Quyền Lực Đế Chế (tiếp theo)
7.2. Quyền lực thể chế (Institutional Power): Khi quyền lực trở thành "Luật chơi"
Nếu quyền lực cưỡng chế là nền móng vật chất thô ráp, thì quyền lực thể chế chính là bộ máy vận hành giúp đế chế duy trì sự kiểm soát một cách bền bỉ, chính danh và tiết kiệm chi phí nhất. Theo cách tiếp cận của Barnett và Duvall, dạng quyền lực này không cần đến lưỡi gươm để khuất phục; nó điều hướng hành vi của các chủ thể thông qua các quy trình, luật lệ và vị trí ra quyết định. Ở thời kỳ hoàng kim, cả La Mã lẫn Hoa Kỳ đều đạt đến cảnh giới mà các thiết chế do họ tạo ra trở thành "đường ray" mặc định cho toàn bộ hệ thống.
La Mã: Quản trị bằng bộ luật và hệ thống thứ bậc
Một đế chế trải dài từ sương mù nước Anh đến sa mạc Bắc Phi không thể được cai trị chỉ bằng những mũi giáo. La Mã hiểu rằng, để tồn tại, họ cần biến quyền lực thành một thói quen hằng ngày. Luật La Mã — từ những bộ luật thành văn đến các tiền lệ xét xử — đã trở thành bộ khung chuẩn hóa hành vi trên toàn không gian đế chế.
Điểm tinh túy của quyền lực thể chế La Mã nằm ở sự hòa quyện giữa áp đặt và linh hoạt. Rome cho phép các cộng đồng giữ lại những tập tục riêng, nhưng những huyết mạch cốt lõi như thuế khóa, quân dịch và an ninh thì không thể thương lượng. Khi hệ thống vận hành trơn tru, chính các định chế đã "làm việc thay" cho trung tâm. Sự tuân thủ lúc này không còn là vì sợ hãi, mà vì đó là con đường mang lại lợi ích thực dụng và ít tốn kém nhất.
Hoa Kỳ: Kiến trúc sư của trật tự toàn cầu
Trong trường hợp Hoa Kỳ, quyền lực thể chế đạt đến một mức độ tinh vi vượt bậc thông qua việc chinh phục các quy tắc thay vì lãnh thổ. Bằng cách kiến tạo các định chế đa phương như IMF, World Bank và NATO, Washington đã thiết lập một không gian quản trị nơi luật chơi phản ánh rõ rệt lợi ích và giá trị của họ.
Sức mạnh này nằm ở sự "vô hình" đầy quyền lực. Các quốc gia khác có quyền tham gia, đàm phán, thậm chí là phản đối, nhưng mọi hành động đó đều phải diễn ra bên trong căn phòng do Hoa Kỳ xây dựng. Quyền lực lúc này không hiện diện như một mệnh lệnh, mà như một khung tham chiếu tất yếu của thế giới hiện đại.
Nghịch lý của sự chính danh: Cả Pax Romana và trật tự hậu chiến đều duy trì nhờ tính phổ quát của hệ thống hành chính và các thủ tục. Tuy nhiên, rủi ro tiềm tàng chính là sự xói mòn niềm tin. Khi các thiết chế bị nghi ngờ về tính công bằng, đó là tín hiệu báo hiệu trật tự đã đi quá điểm ổn định tối ưu.
7.3. Quyền lực cấu trúc (Structural Power): Sự định hình của các quỹ đạo tất yếu
Nếu quyền lực thể chế thiết lập quy tắc, thì quyền lực cấu trúc định đoạt phạm vi lựa chọn của mọi chủ thể ngay từ vạch xuất phát. Đây là dạng quyền lực vận hành thông qua việc tổ chức lại hệ thống kinh tế – chính trị toàn cục, sao cho một số thực thể mặc nhiên nắm giữ vị trí "trọng tâm", trong khi những kẻ khác bị đẩy vào trạng thái phụ thuộc bền vững.
La Mã: Khi mọi con đường và lợi ích đều dẫn về Rome
Rome tái cấu trúc toàn bộ không gian Địa Trung Hải thành một hệ sinh thái xoay quanh mình. Các tỉnh bang bị "tái định vị" vào một mạng lưới nơi vai trò của họ đã được định sẵn: kẻ cung cấp ngũ cốc, người đóng góp binh lính, vùng khai thác kim loại. Hệ thống đường sá và đồng tiền chung không chỉ là công cụ quản trị, mà là những "chiếc khóa" gắn chặt vận mệnh của vùng ngoại vi vào quỹ đạo của Rome.
Hoa Kỳ: "Điểm nút" của mạng lưới toàn cầu
Hoa Kỳ chiếm giữ vị trí "trạm kiểm soát" của các mạng lưới huyết mạch: tài chính, công nghệ và an ninh. Quyền lực lúc này không hiện diện qua mệnh lệnh trực tiếp, mà qua việc giới hạn các khả năng. Sự phụ thuộc vào đồng USD hay các chuẩn mực công nghệ Mỹ được cảm nhận như một "điều kiện khách quan" của thế giới, một thực tế hiển nhiên chứ không phải là sự áp đặt chính trị đơn thuần.
Điểm tới hạn: Một đế chế đạt tới đỉnh cao khi các chủ thể khác tự điều chỉnh hành vi để "phù hợp với hệ thống". Tuy nhiên, khi hệ thống không còn mang lại sự bảo an tương xứng hoặc khoảng cách giàu nghèo quá lớn, động cơ tìm kiếm các cấu trúc thay thế (như sự trỗi dậy của tính tự trị địa phương ở La Mã hay nỗ lực đa dạng hóa dự trữ ngoại hối ngày nay) sẽ xuất hiện.
Ghi chú của biên tập viên: Quyền lực cấu trúc là điểm mạnh nhất vì nó khiến trật tự trông có vẻ "tự nhiên". Nhưng chính sự âm thầm đó khiến sự suy yếu diễn ra từ bên trong trước khi bộc phát ra bên ngoài. Điều này dẫn chúng ta đến tầng quyền lực cuối cùng – Quyền lực sản sinh.
Sự tương đồng của các đế chế: Lịch sử hay là sự lặp lại của quy luật?
Khi đặt sự hưng thịnh và suy vong của La Mã bên cạnh tiến trình của Hoa Kỳ hiện đại, chúng ta thấy hiện rõ những nhịp điệu quản trị và xã hội đầy tính quy luật.
Mời các bạn theo dõi toàn bộ series tại:
Series La Mã - Hoa Kỳ: Một con đường, một kết cục?